Een nieuwe haven aan de IJzer (1163 tot 1500)
Nieuwpoort werd in de 12e eeuw door de graven van Vlaanderen gesticht als nieuwe haven aan de IJzer, wat de naam ook betekent.
- Stadskeure (1163): graaf Filips van de Elzas gaf de nederzetting in 1163 een stichtingskeure, net als andere nieuwe havensteden zoals Duinkerke en Damme.
- Buitenhaven: via de IJzer en de Ieperlee was Nieuwpoort de haven van steden als Ieper, Saint-Omer en Veurne.
- De kerk (1163): de eerste Onze-Lieve-Vrouwekerk werd in 1163 ingewijd door bisschop Milo van Terwaan.
- De vierboeten (1284): in 1284 liet graaf Gwijde van Dampierre een stenen vuurtoren bouwen, de grote vierboete, die met een kleinere houten toren een lichtlijn vormde voor de schippers.
- De stadshalle: de halle met belfort gaat terug op de 13e en 14e eeuw; het belfort staat nu op de werelderfgoedlijst van UNESCO.
- Geplunderd: in 1213 en 1299 plunderden Fransen de stad, en in 1383 volgden de Gentenaars, terwijl Engelsen de vuurtorens zwaar beschadigden.
- Jan Turpin (1489): bij een aanval in 1489 riep burgemeester Jan Turpin de vrouwen van Nieuwpoort te hulp, die volgens een kroniekschrijver vochten als Amazones; de stadsreus Jan Turpin uit 1926 herinnert aan die overwinning.
De Slag bij Nieuwpoort en de vestingstad (1600 tot 1856)
Door haar ligging aan de IJzer was Nieuwpoort eeuwenlang een omstreden vestingstad.
- Heksenprocessen: rond 1600 werden in Nieuwpoort 31 mensen van hekserij beschuldigd, van wie 18 op de brandstapel stierven; in 2012 werden ze met een gedenkplaat gerehabiliteerd.
- Slag bij Nieuwpoort (1600): op 2 juli 1600 versloeg het Staatse leger van Maurits van Nassau in de duinen bij Nieuwpoort het Spaanse leger, een van de bekendste veldslagen van de Tachtigjarige Oorlog.
- Een schilderij als geschenk: in de Onze-Lieve-Vrouwekerk hangt een schilderij van de Slag bij Nieuwpoort, dat koning Willem I in 1821 aan de stad schonk.
- Franse aanvallen: in de 17e en 18e eeuw kreeg de stad vijf keer te maken met de Fransen, in 1647, 1658, 1745, 1793 en 1794.
- Peter de Grote (1717): in 1717 bracht de Russische tsaar Peter de Grote een bezoek aan Nieuwpoort.
- Binnen de muren: op de Ferrariskaarten uit de jaren 1770 is Nieuwpoort een klein, volledig ommuurd stadje met een grote gracht en rechthoekige straten.
Van garnizoensstad tot badplaats (1856 tot 1914)
Toen de vesting verdween, kon Nieuwpoort eindelijk groeien en ontstond aan zee een nieuwe badplaats.
- De wallen weg (1861 tot 1866): in 1856 vervielen de beperkingen als garnizoensstad, en tussen 1861 en 1866 werden de vestingwerken gesloopt.
- Nieuwpoort-Bad: door de groei van het kusttoerisme ontstond aan zee Nieuwpoort-Bad.
- De eerste trein (1869): op 15 augustus 1869 reed de eerste trein Nieuwpoort binnen, met koning Leopold II aan boord.
- De tram (1885): in 1885 bereikte de eerste Belgische NMVB-tramlijn vanuit Oostende Nieuwpoort, in 1903 verlengd naar Nieuwpoort-Bad; in 1929 werd de lijn geëlektrificeerd tot De Panne, de huidige Kusttram.
- Nieuwe vuurtorens: de oude grote vierboete kreeg in 1863 een olielamp, en in 1883 brandde voor het eerst het licht van een nieuwe toren in de duinen van Lombardsijde.
De Eerste Wereldoorlog en de IJzer
In oktober 1914 werd Nieuwpoort de plek waar het Belgische leger de Duitse opmars tegenhield door het land onder water te zetten.
- Slag om de IJzer: tijdens de Slag om de IJzer in oktober 1914 was Nieuwpoort een steunpunt van het Belgische leger.
- Onder water (1914): in de nacht van 29 op 30 oktober 1914 openden Belgische genietroepen met de hulp van schipper Hendrik Geeraert de sluizen van Veurne-Ambacht, waarna de vlakte tussen de IJzer en de spoorlijn naar Diksmuide onderliep.
- Een eerste poging: op 26 oktober had geniekapitein Robert Thys met Karel Cogge al een eerste, minder geslaagde poging gedaan bij een kleinere sluis.
- Verwoest, niet veroverd: de stad werd volledig verwoest, maar nooit door de Duitsers ingenomen; ook het belfort en de vuurtorens gingen verloren.
- Nieuport Memorial: vlak bij het monument herdenkt het Britse Nieuport Memorial Britse soldaten die in de Eerste Wereldoorlog aan de kust sneuvelden.
Wederopbouw, Tweede Wereldoorlog en jachthaven
Na 1918 werd Nieuwpoort naar historisch voorbeeld herbouwd, en na 1945 groeide de stad uit tot een badplaats met een grote jachthaven.
- Stadhuis (1922): het nieuwe stadhuis op het Marktplein werd in 1922 gebouwd in Vlaamse renaissancestijl.
- Halle en belfort (1921 tot 1923): de stadshalle en het belfort werden tussen 1921 en 1923 naar historisch model heropgebouwd.
- Tweede Wereldoorlog: in 1940 werd Nieuwpoort wel ingenomen, en tot 1944 liep de stad opnieuw zware schade op.
- Opnieuw de kerk: de in 1922 herbouwde Onze-Lieve-Vrouwekerk brandde in 1940 uit, werd in 1946 opnieuw opgebouwd en kreeg in 1952 een losstaande toren.
- Nieuwpoort-Bad erbij (1949): in 1949 kwam Nieuwpoort-Bad, dat tot dan bij Oostduinkerke hoorde, bij de stad, waardoor de oppervlakte ongeveer verviervoudigde.
De vuurtoren van Nieuwpoort
De vuurtoren van Nieuwpoort heeft een geschiedenis die teruggaat tot de middeleeuwen.
- De grote vierboete (1284): de stenen toren uit 1284 kreeg in 1863 een olielamp, maar werd op 18 oktober 1914 door het Belgische leger opgeblazen, omdat hij een richtpunt voor de Duitse artillerie was.
- Lombardsijde (1883): de toren uit 1883 in de duinen van Lombardsijde werd op 30 oktober 1914 door een Brits oorlogsschip stukgeschoten.
- Tussen de oorlogen: tussen 1922 en 1926 verrees een nieuwe toren, die de terugtrekkende Duitsers in 1944 vernielden; het lenzenstelsel lag toen veilig in Parijs.
